بررسی سطح سلامت خانوارهای ساکن در مناطق روستایی استان گیلان (براساس رویکرد روستای سالم )

نوع مقاله: ترویج و توسعه

چکیده

افراد جامعه به دنبال برخورداری از یک زندگی مناسب،سالم و با کیفیت بهداشتی و زیست محیطی قابل قبول و بدور از هرگونه بیماری و ناتوانیهستند.تحقق این این امر اغلب به برنامه‌های مناسب بخشهای دولتی مرتبط بوده و پیش نیاز اساسی در توسعه پایدار است.هدف ازاین بررسی،شناخت ابعاد مقوله سلامت و عوامل تاثیرگذار بر آن براساس رویکرد روستای سالم می باشد.روش تحقیق،توصیفی، تحلیلی بوده ، جامعه آماری این تحقیق روستاییان استان گیلان است ،که جمعیت آنان حدود 317037 خانوار روستایی که در 2690 روستا زندگی می نمایند. نمونه گیری این تحقیق با استفاده از روش نمونه گیری خوشه ای تصادفیبوده که با نمونه گیری از مناطق روستایی استان گیلان اقدام به تهیه و جمع آوری اطلاعات مورد نیاز جهت تجزیه و تحلیل نهایی گردیده است. ضمنا نمونه­ها نیز بر اساس فرمول کوکران تعیین شده است که تعداد این نمونه­ها مجموعاً 310مورد بوده است.داده­های جمع آوری شده از  پرسشنامه‌ها، به روش آماری رگرسیون و همبستگی چند متغیره گام به گام تجزیه و تحلیل شد.نتایج نشان داد که وضعیت سلامت در جوامع روستایی استان گیلان در وضعیت مناسب و مطلوبی قرار ندارد.

 روستای سالم روستایی است که محیط فیزیکی و اجتماعی آن بگونه ای سالم و پاک باشد که سلامت ساکنین محدوده خود را تضمین نماید. وجود سلامت در مناطق روستایی وابسته به داشتن محیطی سالم و بسترهای اجتماعی، بهداشتی، فرهنگی،اقتصادی ،زیست محیطی ، آموزشی،روان شناختی، ورزشی و سایر بسترهای مناسب جهت سلامت ساکنین روستا می باشد.از نظر سازمان جهانی بهداشت در یک روستای سالم داشتن یک محیط کالبدی تمیز، پاک و امن با کیفیت بالا، داشتن زیست بوم پایدار روستایی، داشتن جامعه ای منسجم و نیرومند با حمایت دوجانبه از سوی مردم و دولت، ایجاد مشارکت همگانی در تصمیمات مربوط به زندگی،

 

 

1-      عضو هیأت علمی سازمان  تحقیقات ، آموزش وترویج کشاورزی

2-      عضو هیأت علمی مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی گیلان

3-      کارشناس ارشد مرکز تحقیقات و آموزش کشاورزی و منابع طبیعی گیلان

 

 

سلامت و رفاه ،تامین نیازهای اساسی ،داشتن اقتصاد زنده ؛نوآور؛پویا و متنوع؛دسترسی به تجارب و منابع در سطح وسیع برای همه؛ تشویق جامعه به ارتباط با میراث فرهنگی ،وجود حداقل سطح مناسب از بهداشت عمومی، درک و فهم از بهداشت محلی و بومی نزد مردم؛ شناسایی راه حل‌های محلی و بومی برای حل مشکلات توسط خود مردم؛ ارتقای سطح فرهنگی و آگاهی مردم روستایی و جلب مشارکت آنان در تامین سلامت جامعه روستایی لازم و ضروری است .

- اعتمادی، محسنی و رفیعی در سال 1379 سه بعد را برای سلامت جامعه بیان نموده اند : 1- تعادل و هماهنگی تمام امکانات زیستی،روانی و اجتماعی 2- زندگی توام با شادی و کارایی و اعتدال 3- مقاومت در برابر فشارها و عوارض خارجی 

-  سجادی و صدرالسادات در سال 1383 اظهار داشته اند که در گذشته مفهوم زیست پزشکی سلامت یعنی بیمار نبودن تعبیر می شده است که این مفهوم بر پایه نظریه میکروبی بیماری‌ها بوده و در این نظریه جسم انسان به مثابه ماشینی در نظر گرفته شده است که یکی از وظایف علم پزشکی تعمیر و ترمیم این ماشین است. اما در مفهوم ترکیبی سلامت بایستی به تمام عوامل و آثار از جمله به عوامل اجتماعی ،اقتصادی و زیست محیطی موثر بر سلامت توجه کامل نمود. سلامت نشانه ای از اندیشه سالم و عالی در بدن سالم، در خانواده‌ای سالم و در محیطی سالم، بیانگر این مطلب است که سلامت فرد به سلامت جامعه و سلامت جامعه نیز به سلامت فرد ارتباط و همبستگی دو طرفه دارد. در واقع هسته اصلی جامعه سالم، سلامت افراد آن جامعه است که آنها نیز با عوامل اجتماعی، اقتصادی و زیست محیطی و خدمات بهداشتی سنجیده می‌شوند.

نیک نیاز در سال 1382 اظهار داشت که سازمان جهانی بهداشت 53 درصد از مرگ و میر‌های دنیا را ناشی از شیوه نامناسب زندگی و 20 درصد آنرا ناشی از محیط‌های نامناسب زیست انسان می‌داند که روی هم رفته بیش از 70 درصد از علل مرگ و میر انسانها  در دنیا را همین دو علت بیان می نماید.

گواگلیاردو و همکارانش در سال 2004 بیان نمودند که یکی از مهمترین موانع در دسترسی به خدمات بهداشتی در جامعه ،فاصله آن تا مراکز ارائه خدمات بهداشتی است.

وانگ و لئو در سال 2005 در بررسی عوامل موثر بر سلامت ،به دو دسته عوامل اشاره و تاکید داشته‌اند:1- عوامل فضایی یعنی عامل فاصله و زمان 2- عامل غیرفضایی یعنی ویژگیهای فردی (سن و نژاد)، اجتماعی (طبقه اجتماعی )و اقتصادی در جامعه .

فراسر و همکاران در سال 2005 بیان کردند که زندگی در نواحی فقیر با وضعیت وخیم سلامتی مرتبط است. یافته‌های تحقیق آنان نشان داد که عامل مکان و فاصله زمانی در نواحی روستایی در حال افول، ممکن است با  خطراتی برای سلامتی جامعه همراه باشد.

کارلسن و نازرو در سال 2002 اظهار داشته اند که میان طبقات اجتماعی خانوار‌ها، سن ،جنس و برخی از ویژگیهای جسمی و روانی با سلامتی ارتباط وجود دارد.

هدف اصلی از این بررسی، شناسایی عوامل و متغیر‌های تاثیرگذار بر سطح سلامت خانوارهای ساکن در مناطق روستایی استان گیلان است.

روش تحقیق

  این تحقیق با توجه به اهداف آن بصورت توصیفی، تحلیلی اجرا شده است. با بررسی اسناد و مدارک موجود و مرور تحقیقات انجام شده در این موضوع، ابعاد، شاخص‌ها و متغیرهای سلامت در جوامع روستایی را مورد بررسی و ارزیابی قرار گرفت. جامعه آماری شامل کلیه ساکنین مناطق روستایی استان گیلان بوده که بدلیل نامحدود بودن آن، تعدادی روستا بصورت هدفمند به عنوان معرف جامعه انتخاب شد. ابزار تحقیق در این پژوهش پرسشنامه استاندارد بود که  برای جمع آوری اطلاعات از دو پرسشنامه استاندارد استفاده شد:

الف) پرسشنامه خانوار روستایی جهت ارزیابی عوامل موثر بر سطح سلامت در بین ساکنان مناطق روستایی استان گیلان که دارای 30 سؤال پنج گزینه ای از طیف لیکرت است در ارزش گذاری گزینه‌های سؤالات پرسشنامه به ترتیب از گزینه خیلی کم تا خیلی زیاد نمرات 1 الی 5  اخصاص داده شد.

  ب: پرسشنامه کارشناسی مربوط به  کارشناسان بخش بهداشت و درمان استان گیلان که در خصوص عوامل  موثر برسلامت خانوارهای ساکن در مناطق روستایی استان پرسش شد.این پرسشنامه دارای 20 سؤال پنج گزینه ای از طیف لیکرت است در ارزش‌گذاری گزینه‌های سؤالات این پرسشنامه نیز برای بررسی عوامل  موثر برسلامت خانوارهای ساکن در مناطق روستایی استان به ترتیب از خیلی کم تا خیلی زیاد نمرات 1 الی 5  اختصاص داده شده است.روایی و پایایی ابزار تحقیق

- روش نمونه گیری در این تحقیق بصورت خوشه ای – تصادفی می باشد. از بین روستاهای بالای 20 خانوار در مناطق چهارگانه استان ( روستاهای مناطق شرقی استان، روستاهای غرب استان، روستاهای جنوب استان و روستاهای مرکزی استان ) بصورت خوشه ای چندین روستا انتخاب و سپس از بین آنها بصورت تصادفی تعدادی نمونه جهت ارزیابی و  سنجش سطح سلامت خانوارهای روستایی انتخاب شدند. برای تعیین تعداد نمونه‌ها از فرمول کوکران استفاده شد. متغیر‌های مستقل این تحقیق شامل عوامل بهداشتی و  پزشکی، عوامل اجتماعی، عوامل اقتصادی و عوامل زیست محیطی سلامت در جوامع روستایی استان است و متغیر وابسته نیز سطح سلامت خانوارهای ساکن در مناطق روستایی استان گیلان می‌باشد. برای ارزیابی سطح سلامت خانوارهای روستایی پس از اندازه گیری شاخص‌ها ی مورد نظر، نتایج بدست آمده از اطلاعات پرسشنامه‌ها در قالب طیف لیکرت از گویه خیلی بد تا گویه خیلی خوب طبقه بندی شد. سپس به منظور تحلیل داده‌های بدست آمده، از روش رگرسیون چند متغیره استفاده گردید. در این تحقیق با توجه به شرایط و امکانات بهداشتی و درمانی موجود در مناطق روستایی استان گیلان و همچنین ابعاد سلامت (ازنظر پزشکی، بهداشتی ،اجتماعی، اقتصادی وزیست محیطی ) شاخص‌ها و متغیرهای تعیین کننده سطح سلامت خانوارهای روستایی تعیین و مورد بررسی و ارزیابی قرارگرفته اند.ـ شاخص‌های تحقیق درجدول شماره 1 به تفکیک آورده شده است.

 

 

جدول1- ا بعاد سلامت و سنجه­ها و متغیرهای سلامت در خانوار روستایی استان گیلان

ابعادسلامت

بهداشتی و پزشکی

اجتماعی

اقتصادی

زیست محیطی

 

 

 

 

 

 

شاخص‌هاو متغیرها

سن سرپرست خانوار

فاصله محل سکونت خانوار از جاده اصلی قابل دسترس

میزان درآمد ماهانه سرپرست خانوار

وجود حمام‌های بهداشتی در روستا

تعداد افرادخانوار

فاصله محل سکونت خانوار از مرکز شهرستان

میزان هزینه‌های ماهانه خانوار بطور تقریب

وجود طویله‌ها و محل‌های نگهداری بهداشتی دام‌ها در مناطق روستایی

سن اولین بارداری همسر

فاصله محل سکونت خانوار از مرکز استان

تحت پوشش بودن خانوار در کمیته امداد

نحوه دفع بهداشتی زباله‌ها در روستا

تعدادکودک فوت شده زیر 5 سال در خانوار

نوع شغل سرپرست خانوار

تحت پوشش بودن خانوار در بهزیستی

نحوه دفع بهداشتی فاضلاب‌های خانگی و یا صنعتی در روستا

سطح تحصیلات افراد خانوار

داشتن مسکن شخصی

وضعیت دارایی داخل منزل از جمله تلویزیون ،یخچال ،فریزر،اجاق گاز ،لباس شویی و ...

وضعیت پاکیزگی و تمیزی روستا

میزان بهره مندی از پوشش بیمه خدمات درمانی

داشتن زمین کشاورزی

دارا بودن خودرو شخصی(نوع خودرو و قیمت )

وضعیت دامهای سرگردان و مزاحم یا وحوش در سطح روستا

تعداد افراد معلول در خانوار

وضعیت طلاق در خانوار

نوع مواد غذایی و سبد مصرفی خانوار روستایی در ماه

وضعیت آب روستا ( کیفیت آب شرب و آب کشاورزی )

تعداد افراد معتاد به سیگار و سایر مواد مخدر در خانوار

میزان ااوفات فراغت خانوار

وضعیت سایر دارایی‌های منقول و غیر منقول (بیش از یک خانه مسکونی ،بیش از یک مغازه و یا زمین زراعی زیاد در چند منطفه،بیش از یک خودرو

وضعیت کشتار دام و قصابی‌ها در روستا

تعداد افراد بیمار محتاج به خدمات درمانی خاص در خانوار

تحت پوشش بودن بیمه کار( کارگری یا کارمندی )

-

وضعیت بهداشتی نانوایی‌ها در روستا

نحوه تنظیم خانواده (کنترل زاد و ولد )

تعداد مدارس موجود در روستا

-

وضعیت خواربارفروشی‌ها و اماکن توزیع مواد غذایی در روستا

-

وضعیت حمل و نقل و ایاب و ذهاب در روستا

-

وضعیت بهداشتی قهوه خانه‌ها در روستا

-

وضعیت و نوع سوخت مصرفی خانوار روستایی جهت مصارف گرمایی و پخت و پز

-

وضعیت شیوع بیماری‌های دامی در روستا

-

امکانات ورزشی و تفریحی موجود در روستا

-

-

 

 

توصیف داده‌ها

در تحقیق‌ حاضر، پس‌ از مشخص‌  کردن شاخص‌ها و تعیین میزان‌ روایی‌ و پایایی‌ مجموعة‌ سنجه‌ها، تجزیه و تحلیل نهایی از طریق آزمون کای اسکویر و آزمون T مقایسه ای انجام شده است. داده‌های بدست آمده در این تحقیق دو مرحله مورد تجزیه و تحلیل قرارگرفته اند:

در مرحله اول هریک ازمتغیرها بصورت تحلیل یک متغیره و بر اساس آمارهای مرکزی توصیف شده‌ و درمرحله بعد بمنظور آزمون فرضیه‌های تحقیق، هریک ازمتغیرهای مستقل بصورت دو به دو با متغیر وابسته، با توجه به سطح سنجش‌ مورد تجزیه تحلیل قرار گرفته‌اند. برای تجزیه و تحلیل داده‌های بدست آمده از آمار توصیفی و برای آزمون فرضیات پژوهش از آزمون تحلیل واریانس استفاده شده است که برای این منظور از آزمون‌ کای­اسکویر وبرای بررسی شدت آن متناسب با سطح سنجش از آزمون­های Vکرامرز، فی و کندال سی استفاده شده است:

جدول  2-  سهم متغیرهادر مدل رگرسیون گام به گام در ابعاد بهداشتی و پزشکی و سلامت خانوار روستایی

بعد بهداشتی و پزشکی سلامت خانوار روستایی

مراحل

متغیر وارد شده به مدل

ضرایب تعیین (R2)

سهم اثر بخشی هر متغیر بر روی متغیر وابسته (حسب درصد)

گام اول

سن سرپرست خانوار

755/0

12

گام دوم

تعداد افرادخانوار

812/0

10

گام سوم

سن اولین بارداری همسر

664/0

5/14

گام چهارم

تعدادکودک فوت شده زیر 5 سال در خانوار

680/0

2/15

گام پنجم

سطح تحصیلات افراد خانوار

693/0

3

گام ششم

میزان بهره مندی از پوشش بیمه خدمات درمانی

715/0

14

گام هفتم

تعداد افراد معلول در خانوار

815/0

10

گام هشتم

تعداد افراد معتاد به سیگار و سایر مواد مخدر در خانوار

688/0

14

گام نهم

تعداد افراد بیمار محتاج به خدمات درمانی خاص در خانوار

118/0

3/6

گام دهم

نحوه تنظیم خانواده (کنترل زاد و ولد )

770/0

1

جمع

 

 

100

 

 

جدول 3- سهم هر متغیروارد شده در مدل رگرسیون گام به گام در بعد اجتماعی سلامت  خانوار روستایی

بعد اجتماعی  سلامت خانوار روستایی

مراحل

متغیر وارد شده به مدل

ضرایب تعیین (R2)

سهم اثر بخشی هر متغیر بر روی متغیر وابسته (حسب درصد)

گام اول

فاصله محل سکونت خانوار از جاده اصلی قابل دسترس

655/0

24

گام دوم

فاصله محل سکونت خانوار از مرکز شهرستان

732/0

12

گام سوم

فاصله محل سکونت خانوار از مرکز استان

760/0

5/4

گام چهارم

نوع شغل سرپرست خانوار

744/0

8

گام پنجم

داشتن مسکن شخصی

799/0

2

گام ششم

داشتن زمین کشاورزی

832/0

5/1

گام هفتم

وضعیت طلاق در خانوار

799/0

2

گام هشتم

میزان ااوفات فراغت خانوار

795/0

3

گام نهم

تحت پوشش بودن بیمه خانوار( کارگری یا کارمندی )

669/0

15

گام دهم

وضعیت حمل و نقل و ایاب و ذهاب در روستا

675/0

21

گام یازدهم

وضعیت و نوع سوخت مصرفی خانوار روستایی جهت مصارف گرمایی و پخت و پز

746/0

5

گام دوازدهم

امکانات ورزشی و تفریحی موجود در روستا

799/0

2

جمع

 

 

100

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول4-جدول سهم هر متغیروارد شده در مدل رگرسیون گام به گام در بعد اقتصادی، سلامت  خانوار روستایی

بعد اقتصادی   سلامت

مراحل

متغیر وارد شده به مدل

ضرایب تعیین (R2)

سهم اثر بخشی هر متغیر بر روی متغیر وابسته (حسب درصد)

گام اول

نسبت درآمد به هزینه‌های ماهانه سرپرست خانوار

350/0

48

گام دوم

تحت پوشش بودن خانوار در کمیته امداد

471/0

12

گام چهارم

تحت پوشش بودن خانوار در بهزیستی

471/0

12

گام پنجم

وضعیت دارایی داخل منزل از جمله تلویزیون ،یخچال، فریزر، اجاق گاز، لباس‌شویی و ...

553/0

4

گام ششم

دارا بودن خودرو شخصی(نوع خودرو و قیمت )

567/0

2

گام هفتم

نوع مواد غذایی و سبد مصرفی خانوار روستایی در ماه

 

22

جمع

 

 

100

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

جدول 5:سهم هر متغیروارد شده در مدل رگرسیون گام به گام در بعد زیست محیطی  سلامت  خانوار روستایی

بعد زیست محیطی   سلامت خانوار روستایی

مراحل

متغیر وارد شده به مدل

ضرایب تعیین (R2)

سهم اثر بخشی هر متغیر بر روی متغیر وابسته (حسب درصد)

گام اول

وجود حمام‌های بهداشتی در روستا

556/0

15

گام دوم

وجود طویله‌ها و محل‌های نگهداری بهداشتی دام‌ها در مناطق روستایی

569/0

5

گام سوم

نحوه دفع بهداشتی زباله‌ها در روستا

560/0

18

گام چهارم

نحوه دفع بهداشتی فاضلاب‌های خانگی و یا صنعتی در روستا

556/0

15

گام ششم

وضعیت دامهای سرگردان و مزاحم یا وحوش در سطح روستا

572/0

3

گام هفتم

وضعیت آب روستا ( کیفیت آب شرب و آب کشاورزی )

543/0

25

گام هشتم

وضعیت کشتار دام و قصابی‌ها در روستا

573/0

2

گام نهم

وضعیت بهداشتی نانوایی‌ها در روستا

563/0

8

گام دهم

وضعیت خواربارفروشی‌ها و اماکن توزیع مواد غذایی در روستا

573/0

2

گام یازدهم

وضعیت بهداشتی قهوه خانه‌ها در روستا

569/0

5

گام دوازدهم

وضعیت شیوع بیماری‌های دامی در روستا

572/0

3

جمع

 

 

100

 

جمع­بندی، نتیجه­گیری و پیشنهادها

1-    بر اساس نتایج طرح چون در مناطق روستایی گیلان از نظر بعد بهداشتی و پزشکی، بیشترین سهم اثر‌بخشی بر سلامت خانوارهای روستایی مربوط به متغیر تعداد کودک فوت شده زیر پنج سال در خانوار است( 2/15حسب درصد) و پس از آن متغیر اولین سن بارداری ( 5/14 درصد) تبیین شده است، از این رو تشکیل پایگاه سلامت در مناطق روستایی بر طیق استاندارد فضای فیزیکی مورد نیاز برای پایگاه سلامت که برای  جمعیت تحت پوشش تا 15000  نفر حداقل 100 متر مربع بسیار ضروری و حائز اهمیت می باشد.

2-    بر اساس نتایج طرح مشخص شده است که در  بعد اقتصادی بیشترین سهم اثر بخشی بر سلامت خانوارهای روستایی استان مربوط به متغیر نسبت درآمد به هزینه‌های ماهانه سرپرست خانوار(48 درصد) و پس از آن متغیر نوع مواد غذایی و سبد مصرفی خانوار روستایی در ماه ( 22 درصد) می باشد، از این رو بهبود وضعیت اشتغال و افزایش بودجه سهم بخش کشاورزی در مناطق روستایی از تولید ناخالص ملی و حمایت همه جانبه جهادکشاورزی و سایر دستگاه‌های متولی بخش تولید و فعالیت اقتصادی در مناطق روستایی استان گیلان بسیار مهم بوده و باید دولت و وزارت جهادکشاورزی شرایط لازم برای تولید محصولات غذایی مناسب و سالم و کافی جهت تامین امنیت غذایی در محیط‌های روستایی را بیش ار پیش فراهم نماید.

3-    بر اساس نتایج طرح مشخص شد که  در بعد اجتماعی بیشترین سهم اثر بخشی بر سلامت خانوارهای روستایی مربوط به متغیر فاصله محل سکونت خانوار از جاده اصلی قابل دسترس می باشد(24 درصد) و پس از آن متغیر وضعیت حمل و نقل و ایاب و ذهاب در روستا ( 21 درصد) می باشد، لذا احداث جاده‌های اصلی قابل دسترسی برای روستاهای با جمعیت زیاد و بهبود وضعیت حمل و نقل و ایاب و ذعاب در چنین مناطقی لازم و ضروری بوده و خواهد بود.

4-    بر اساس نتایج طرح مشخص شد که  در بعد زیست محیطی  بیشترین سهم اثر بخشی بر سلامت خانوارهای روستایی استان مربوط به متغیر وضعیت آب روستا کیفیت آب شرب و آب کشاورزی (25 درصد) و پس از آن متغیرهای  نحوه دفع بهداشتی فاضلاب‌های خانگی و یا صنعتی در روستا  ( 18 درصد) و وجود حمام‌های بهداشتی در روستا و ( 15 درصد) می باشد.لذا تامین آب شرب مصرفی سالم در کلیه مناطق روستایی استان و همچنین تامین امکانات فنی و بهداشتی لازم برای دفع بهداشتی فاضلاب‌های خانگی و یا صنعتی در روستاها استان بیش از پیش احساس می‌شود. 

5-    آموزش افراد و مراقبان سلامت در مناطق روستایی استان : آموزش موضوعات سلامت  مانند سلامت کودکان، سلامت نوجوانان، جوانان و مدارس، سلامت میانسالان، سلامت سالمندان، باروری سالم و مادران ... که بسیار ضروری است.

6-    طراحی و اجرای نظام اطلاعات سلامت در مناطق روستایی استان گیلان که مبتنی بر محیط الکترونیک و بسته‌های خدمات تعریف شده باشد، تمامی مشخصات سخت افزاری، نرم افزاری، زیرساخت شبکه ارتباطی، استانداردها، قوانین و مقررات، آموزش و فرهنگ‌سازی مردم روستایی در آن لحاظ شود.

7-    در مناطق روستایی استان باید برای هر 3000  نفر روستایی یک نفرکاردان/ کارشناس مراقب سلامت خانواده درنظر گرفته ­شود.